Azkoitia Gipuzkoako barnealdeko herri bat da, Urola ibaia sortzen den haranean
kokatuta dagoena. Haran hau altuera dexenteko mendiz inguratua dago.
Azkoitiatik Donostiara 57 Km. Daude, Bilbora 67 Km. Vitoria- Gazteizera
70 Km. Eta Iruñera 100 Km. Zumarraga eta Zumaia lotzen dituen GI-631
errepideak zeharkatzen du udalerria. Errepide hau da Donostiara joateko komunikazio-ardatza,
N-634 errepide edo A-8 autopistaren bidez. Bilbora joateko lotunea GI-2634
errepidean egiten da, bide hau Elgoibarren N-634arekin eta A-8arekin elkartzen
baita.
Azpiegitura lanei dagokienez, Azkoitia eta elgoibar, Urola bailara eta Deba
bailara elkartzen dituen GI-2634 errepidea aipatu behar da, naturaren oztopoak
gaindituz Azkoitiari bide berriak eskaini baitizkio. Bilbora, Donostiara,
Zumarragara, Zumaiara, Tolosara eta Zarautza joateko autobus zerbitzuak badira
Azkoititik.
Izarraitzeko Mari-Kutzeko trikuharrien arabera, dagoeneko Neolito garaian
(Kristo aurreko 2.500-1.200 urteak) giza-arrastoa bazen inguru hauetan.
Honez gain, harresiz inguratutako leku bat ere aurkitu da Azkoitian, toki
estrategiko batean kokatua, kastro (harresiz inguratutako herri) itxura duena.
Han aurkitu diren materialengatik II. Burdin Aroan koka daiteke (Kristo aurreko
500. Urtea-K.a I. mendea). Muno-Haundiko kastro hau Txalintxo mendian kokatua
da, 300 metroko altueran, eta Gipuzkoako lurraldean aurkitu diren era bereko
beste hamar herrixkekin batera jarri beharrekoa da.
Azkoitiarekin zerikusia duen lehenengo dokumentazio idatzia Iruñeako
Gotzaitegitik datorkigu. Idazki horren arabera, bazen hemen lurralde entitate
bat, Iraurgi bailara izena zeramana, eta Gotzaitegi horren jabetzapean zegoena.
1.186-1.189ko dokumentazio honetan bi erlijio-gune zehazten dira, Baldako
Santa Mariako parrokia, batetik, gerora Azkoitiko herriari sorrera emango
diona, eta Soreasuko Sebastian donearen Eliza, gerora Azpeitiari sorrera
emango diona.
Lur horietako agintea noren esku gelditzen zen erabakitzeko elkarren artean
borrokan ari ziren Balda eta Oñatz familien artean batez ere, bien
arteko borrokan Azkoitiko herria sartuz.
Azkoitiak, tirabira eta borroka ugarien aurrean herriaren eskumen edo jurisdikzioa
emango zion pribilegio bat eskatu zuen berehala.
Alfonso XI.ak Sant Martin de Ahezcoytia de Yraurguiko biztanleria-guneari
zenbait pribilegio eman zizkion, 1.324ko urtarrilaren 4an Burgosen idatzitako
Puebla-Kartaren bidez. Baina laster batean, hiribildu berriaren biztanleak
lekuz aldatu beharko dute herrixka, eta etengabe gertatu ohi ziren iskanbilengatik
pribilegio berria eskatu behar izan zuten eta Urola ibaiaren beste ertzean,
Baldatarren etxetik hurbil, kokatu behar izan zuten. Iraurgiko San Martinen
zegoen jende multzoak egindako eskariari erantzunez, Alfonso XI.ak pribilegio
berria eman zion, Illescas-en. Toledon, 1.331ko uztailaren 9an idatzia, Iraurgiko
Miranda izena hartuz asentamendu berriak.
XV. mendean zehar hiribilduak indar hartzen joan ziren poliki-poliki, Baldatarrek,
Ganboatarren bandoko familiarik ezagunenetakoak.
Horrela sartu zen Azkoitia XVI. mendean, gizartearen baitan eraldaketa sakona
ekarri zuen krisia gaindituz. Azkoitiko Kontzejuak bazuen dorre bat bileretarako
1.458az geroztik eta garrantzi nabaria lortu zuen Gipuzkoaren bizitza politikoaren
antolaketaren barnean, Gipuzkoako Foru Aldundiaren bilkura-leku eta Korrejidorearen
egoitzatarako aldizka-aldizka erabiltzen ziren lau herrietako bat izatera
iritsiz.
Aro modernoan sortuko dira Azkoitian lehenengo euskal ilustratuak, Xabier
Munibekoa, Peñafloridako kondea buru zela. Honek, Azkoitiko pertsona
nagusi eta ospetsu batzuekin batera Euskalerriaren Adiskideen Elkartea (gaztelaniaz
Real Sociedad Bascongada de Amigos del Pais elkartea) sortu zuen 1.763an,
Azkoitiko Zalduntxoak izenarekin ezagunagoa dena, Intxausti jauregian eginez
euren bilkurak.
XVIII. mendeko urte hauetan Azkoitian beste gertaera entzutetsu bat ere
gertatu zen, 1.766ko Matxinada, hain zuzen ere. Matxinada horretan, herritarrek
bat egin ziren, alea garestitu zelako gosete eta prezio igoera handiko garai
batean.
XIX. mendea gainbeherakoa izan zen Azkoitiarentzat, Guda Karlistetako borrokek
emandako jipoiagatik, batetik eta burdinoletan oinarritutako ekonomiaren
amaieragatik, bestetik. Dena delarik ere, mendearen erdi aldera herriaren
industrializazioa hasi zen, ehungintzaren inguruan, oihal, abarketa eta txapelak
egitean oinarritua. Lantegi garrantzitsuak sortu ziren.
