Gipuzkoako aisia eta turismoaren kultur informazio osoa
  1. Hasiera
  2. Ekitaldiak / Erakusketak / Pintura, Eskultura Erakusketa
  3. Erakusketa: "Baginen bagara. Artista emakumeak: ikusgarritasun(ez)aren logikak"

Erakusketa: "Baginen bagara. Artista emakumeak: ikusgarritasun(ez)aren logikak"

Herria: Donostia / San Sebastián

Lekua: San Telmo Museoa

Ordua:  

Hasiera: 27/11/2021

Bukaera: 13/03/2022

Sarrerak: 6 €


Ekitaldi gehiago San Telmo Museoa

San Telmo Udal Museoa.

Ignacio Zuloaga Plaza, 1 (20003) Donostia / San Sebastián

Telefonoa: 943424970
943420094
Fax: 943430693
Web: http://www.amigosdesantelmo.org
Email: santelmo@donostia.org

Lotura interesgarriak

San Telmo Museoak "Baginen bagara. Artista emakumeak: ikusgarritasun(ez)aren logikak" aurkezten du, museoaren eta Gipuzkoako Foru Aldundiaren bildumetan emakume artisten lanek duten presentziaz hausnartzen duen erakusketa.

  • Haizea Barcenilla eta Garazi Ansa dira erakusketaren komisarioak
  • Azaroaren 27tik martxoaren 13ra izango da ikusgai
  • Katalogo bat argitaratuko da eta jarduera ugari antolatu dira erakusketaren harira

San Telmo Museoak Baginen bagara. Artista emakumeak: ikusgarritasun(ez)aren logikak erakusketa aurkezten du, 2021eko azaroaren 27tik 2022ko martxoaren 13ra zabalik egongo dena.

Baginen bagara erakusketa proiektu luzeago baten gailurra da eta San Telmo Museoaren interes batetik sortu zen, izan ere, museoak, berdintasuna bere lan ildoetako bat izanik, aztertu eta bildu nahi zuen nolako presentzia eta garrantzia zuen emakumeek egindako arteak museoaren beraren bildumetan. Hasieratik argi geratu zen beharrezkoa zela ikerketa hori zabaltzea eta Gordailuan bildutako obrak ere aintzat hartzea –Gipuzkoako Foru Aldundiaren jabetzakoak, alegia–. Horri esker, eta komisariotza lanetan aritutako Haizea Barcenillak eta Garazi Ansak egindako ikerketa lanari esker, hobeto ezagutu dugu nola eraiki diren Gipuzkoako bilduma publikoak eta zer-nolako ikusgaitasuna izan duten emakumeek halakoetan.
Bi bilduma horietaz gain, Kutxa Fundazioaren obra batzuk ere bildu dira erakusketan, premiazkoak direnak emakumeek egindako arteari buruz hitz egitean lehiaketek hainbat urtez  izandako zeregina islatzeko, eta, zehazki, "Pintoras de Guipúzcoa" lehiaketaren eragina erakusteko.

Pribilegioa da Gordailua bezalako zentro bat izatea, non hiru bildumek bat egiten duten; Gipuzkoako Foru Aldundiaren bildumak San Telmokoekin batera erakusketan parte hartzeak kontserbatutako bilduma publikoen errealitatea erakusten digu, eta, horrela, bertan emakumeen lanek duten presentzia eta haien tratamendua aztertzen da, eta azterlan honek argazki osatuagoa erakusten du Kutxa Fundazioaren zenbait lan gehitzeari esker. Zalantzarik gabe, Gordailua izan da ekintza koordinatu hau erraztu duen elementua.

Museo eta bilduma publikoek zeregin nabarmena daukagu arte-sistemaren konfigurazioan eta ezin genuen geroratu orain arte sorturiko eta mantendutako sisteman emakumeek bizi izan duten ikusezintasunari buruzko gogoeta-jarduna. Erakusketa honek, bada, behar horri erantzun nahi dio, eta argudioak eratu nahi ditu diskurtso berri baten eraikuntzarako eta ikerketa, erosketa eta erakusketa politika berrien garapenerako, emakumeek sortutako artea ikusgai bihurtzeko xedez betiere.
Erakusketa atal ezberdinetan antolatuta dago, jarraian testu orokorren laburpen bat bildu dugu:

BAGINEN BAGARA

Baginen. Pintoreak, ehungileak, zeramikagileak, eskultoreak, ilustratzaileak, jostunak… Beti izan dira sorkuntzan lan egin duten emakumeak. Aldiz, gutxi izan dira Artearen Historiak aitortu dituenak. XVIII. mendetik, diziplina sortu zenetik, gabezia honen arrazoiak emakumeen ezaugarriei atxiki nahi izan zaizkie, biologiarekin lotuz: sortzeko ahalmena umeak izatean joaten zitzaiela argudiatuta, edo natura emozionalekoak izanda, arrazoiaren bikaintasunera iristeko ezintasuna zutela baieztatuz. Azken urteotan, ordea, emakume askok egindako lanak ezagutzera eman dira, eta "emakumeen arazotzat" hartzen zena, "Artearen Historiaren arazoa" dela argi geratu da. Beraz, zeintzuk izan dira emakumeak baztertzera eraman duten Artearen Historiaren logikak?
Logika horien barnean museoek eta bilduma publikoek paper esanguratsua betetzen dute. Haiek dira artista batzuen ikusgarritasuna bermatu eta ikerketa bultzatu dezaketenak; aldi berean, haiek dira diskurtso kanonikoak berresteko edo zalantzan jartzeko ahalmena dutenak ere. Mendeetan diskurtso patriarkalaren parte izan ostean, museo asko ari dira egun sistema horretan bete duten rolaren inguruan gogoeta egiten.

Bagara. Berrikuspen honen barnean kokatzen da erakusketa hau. San Telmo Museoaren eta Gipuzkoako Aldundiaren bildumetatik abiatuta, emakumeek egindako lanak jaso, erakutsi, eta hauetako asko ezezagun izatearen zergatietan hausnarketa bultzatu nahi dugu. Ez omen ginen artearen historian, baina bagara; ez omen ginen museoetan, eta bagara.

BAGINEN

Nola eratzen da bilduma bat?
Jakintzat eman ohi dugu museo baten bilduma koherentzia zorrotzez osatutako lan multzokatze bat dela. Bildumen osaketa, ordea, faktore askori erantzuten dion bide gorabeheratsua izan ohi da, instituzio bakoitzaren historiari lotuta. San Telmo Museoaren kasuan, bilduman jasotako lanak iturri desberdinetatik datoz, eta horrek baldintzatzen du bere izaera.

Zeinena da lan hau?
Emakumezko artisten lanen ikerketa nabarmenki txikia eta gainazalekoa izan da urteetan gizonezkoekin alderatuta, eta honek gaur egungo ikerketak ere zailtzen ditu, arlo hau ikertu nahi duena katalogazio eta bibliografia faltarekin topatzen baita. Arazo honek lanen atribuzioetan ere eragiten du; ikerketa faltari, emakumeen artista izaera zalantzan jarri dela gehitzen zaio, eta ondorioz, oso ohikoa izan da hauen lanak abizen bereko gizonezko senide bati egotziak izatea.

Emakumeen arte hezkuntza
Arteak eta sormenak bazuten lekua emakume burgesen hezkuntzan. Desiragarria zen klase honetako emakume bat margogintzan eta musikan ondo aritzea, bilera sozialetan rol femenino aproposa bete zezan. Hala ere, amateurismoaren esparruan mantendu beharra zuten beti. Bestalde, halako hezkuntza jaso ezin zuten beste klase sozialetako emakume anitzek, sortzaileak eta euren sexurako aproposak kontsideratzen ziren lanbideetan jardun zuten. Adibidez, asko, jostun edo brodatzaile profesionalak izan ziren; kasu hauetan ordea, haien lana ez zen artetzat hartu eta euren izenak anonimo mantendu zaizkigu.

Artea lanbide
Artista lanbidea emakumezko gehienen aukeretatik urrun egon bazen ere, izan ziren artea egiteaz bizi ziren zenbait adibide. Blanche Hennebutte eta Hélène Feillet ahizpena kasu esanguratsua da, XIX. mendean Biarritz eta Donostiako turismoaren gorakadaz baliatu baitziren profesioa garatzeko: bi hirietako estanpa xarmagarriak osatu zituzten, eta udatiarriei salduz lortu zuten artea lanbide bilakatzea.

Irekiz doazen ateak
XX. mendearen lehen hamarkadetan hainbat emakumek arte sisteman txertatzeko pausuak eman zituzten. Batzuen lorpenek hurrengoentzat ateak ireki zituzten, eta euren garaikideen atentzioa deitzea lortu zuten.

Legitimazio bila. Pintoras de Gipuzkoa lehiaketa
Artista izateko beharrezkoak ziren sostengu ekonomikoa eta prestigioa lortzeko, lehiaketak tresna eraginkorrak izan dira. Hainbat egon ziren XX. mendeko Gipuzkoan: iraunkorrena 1920 eta 1959 bitartean ospatu eta 1977an berrartu zen Artista Berrien Lehiaketa den arren, 50. hamarkadan garrantzia handia izan zuen Gabonetako Lehiaketak. Honen testigua Euskal Pinturaren Sariketak hartu zuen 1965 eta 1974 bitartean. Ostera, 1982an Gure Artea saria sortu zen. Oihartzun handiko erakusketak antolatzen ziren sarien inguruan, artistak ezagutzera emateko aukera ona eskainiaz.
Hala ere, baziren sariketen arteko hierarkia nabarmenak, eta horren erakusle da 1969tik 1981era ospatu zen Gipuzkoako Emakume Pintoreen Lehiaketa. Emakumeek soilik parte hartzeak ikusgarritasun, sari eta prestigio txikiagokoa izatea zekarren; konpetentzia maila ere txikiagoa zen, eta irabazteko aukera, handia. Honela, lehiaketa honek emakume ugariren karrera artistikoa garatu ahal izateko berebiziko garrantzia izan zuen.

EMAKUMEEN PRESENTZIA

Ni, artista
1548an Catharina van Hemessen flandiarra bere burua astoaren aurrean margotzen irudikatu zuen lehen artista izan zen. Lanbidea eta identitatea aldarrikatzeko ikonografia bat zen hura, eta emakumeek erabiltzen jarraitu zuten arren, hiru laurdenetako profilean, dotore jantzita eta mihisearen aurrean agertzen zen gizonezko pintorearen irudia finkatu zen, Meninetako Velazquezetik hasita, hemen dugun belaunaldi anitzen irakasle (horien artean emakume ugari) izan zen Ascensio Martiarena arte. XX. mendean, ordea, emakume askok euren autorretraturako beste formatu batzuen beharra adierazi zuten, iruditegi berri eta askotan kritikoa aldarrikatuz.

Gorpuztea
Gorputza pertsonen presentzia bermatzen duena da. Gorputzaren bidez gara ikusgarri eta gorputzari esker bizi gara. Emakumezkoen kasuan gorputzak baldintzatu izan du gure bizitzeko modua, gure rola gizartean, baita gure ikusgarri izateko modua ere. Besteen begiradek osatu eta sortu izan gaituzte, besteen begiradetatik izan gara eraikiak.
Aurrekariak baziren ere, Esther Ferrer kasu, 90eko hamarkadan hasi ziren batez ere emakumezko artistak beraien gorputzaren inguruko irudikapen kontzienteagoak egiten ikuspuntu desberdinetatik, aurreko urteetan feminismoak hartutako indarraren eraginak jasoz. Baina gorputzek erakusketa aretoak hartu zituzten arren, oso gutxik eman zuten museoen biltegietara jauzia, joera honen garrantzia lausotuta geratuaz bildumen erakusketetan.

SISTEMAREN ARAUAK

Erretratu etxetiarrak
Akademien sorreratik loreen pintaketa emakumezko artistei lotu izan zaien generoa izan da. Hainbat ziren horretarako arrazoiak: adibidez, xalotasunarekin lotzen zirenez loreak, emakumezko generoak lantzeko egokitzat hartu ziren. Baina batez ere, andrazkoei biluzia pintatzea eragozten zitzaienez, hautatu zitzaketen gaiak murrizten ziren, eta horien artean natura hila irisgarri zuten motiboa zen. Emakumezkoak beraien egoera soziala zela eta etxe barneko espazioetara loturik zeudenez, loreek bi abantaila eskaintzen zituzten: tamaina txikiko lanak izan ohi ziren, eta eskura, irudikatzeko erraz zituzten elementuak ziren.
Ez da harritzekoa, hortaz, loreen margoak ez ezik, etxean zituzten beste elementuen irudikapenak ere egitea: aulkienak, hala nola senideenak. Iruditeriagatik emakumeen gaitzat hartu eta gutxietsiak izan diren arren, ezaugarri artistiko aberats eta biziak eskaintzeaz gain, artista hauen baldintzapenen berri ere ematen digute lan hauek.

Kategoriak (des)eraikitzen
Irene Laffittek margotutako oilarrek kritikaren arreta jaso zuten, aho bateko baieztapenarekin batera: gezurra zirudien emakume batek halako lan maskulinoa egin zezakeenik. Pintzelada bortitzak, materiaz betetakoak, oldarkorrak; kolore deigarriak, indartsuak, kontrastatuak; forma latzak, desfiguratuak; hauek guztiak gizonezkoen arteari lotu zaizkion ezaugarriak izan dira urte luzez. Emakumeengandik, aldiz, gainazal leunak, forma osoak, kolore argi eta lasaiak espero zitezkeen.

Profesionaltasunaren tranpa
Zer da artista profesionala izatea? Sinplea dirudien galderak uste baino erantzun zailagoa du. Hain zuzen, profesionala izatea burutzen duzun jardueraren bidez etekin ekonomikoa jaso eta horrekin bizitzeko aukera izatea dela ulertuko bagenu, artista profesionaltzat jotzen ditugun gehienak ez lirateke kategoria honetan sartuko, oso gutxi baitira Euskal Herrian euren lana erakutsi eta saltzeaz bizi direnak. Zer da beraz artista profesionala izatea?

Ez zen dena abstrakzioa
Artearen historiak eta instituzionalizazioak eskultura abstraktuari ikusgarritasun handia eman badiote ere, pintura figuratiboak funtsezko presentzia izan du beti Euskal Herrian. Emakumeen artean erabiliena izan zen, askotan horretara bultzatzen baitzitzaien, eurentzat abstrakzioa baino hizkuntza aproposagoa zelakoan. Hala ere, 70. eta 80. hamarkadetan figurazioa asko zabaldu zen artisten artean orokorrean, tartean joera onirikoak garrantzi handia izan zuelarik.

HISTORIOGRAFIA BERRIEN SAIAKERAK

Geometriaren ikuskera anitzak
80. hamarkadaren bueltan hainbat joera ezberdin eta interesgarri garatu ziren euskal artean. Guztietatik ordea, bat gailendu zen historiografian eta museoetako bildumetan nagusitu zen: joera geometrikoa, Oteizaren eragin zuzenaren ostean sortua. Garaian Geométricos vascos taldearen erakusketek eman zioten izena, baina ostera idatzitako historiografiak euskal eskultura berri gisara aurkeztu du. Joera erredukzionista izan da hau, izendatze honek 80. hamarkadako ekoizpenaren ezagutza, ildo honetan jarduten zuten eskultoreetara, eta izen zehatz batzuen nagusitasunera murriztu duelako. Joera geometrikoa, aldiz, askoz ere anitzagoa eta aberatsagoa izan zen; azken urteotan Maria Luisa Fernández eta Elena Mendizabali eskainitako erakusketek hala erakutsi digute, eta horren berri ematen du orobat Inés Medinaren Obra zuriak.

Elkarrizketak
80. hamarkadan, artearen hizkuntzaren berrikuntza ez zen soilik Euskal Herrian eman; penintsulan ere forma eta kontzeptu berriak garatu ziren, eta belaunaldi horretan baziren emakume artista esanguratsuak. San Telmo Museoak joera hori jaso zuen 90. hamarkada hasieran egindako hainbat erakusketetan, eta horietan erakutsitako lanak bilduma osatzera igaro ziren, zenbaitetan bertako artistenak baino lehen. Egun, bertako eta kanpoko esperimentazioaren arteko elkarrizketa ulertarazten laguntzen digute lan hauek.

90. hamarkadako eztanda
Aurreko urteetako diziplinen lausotze eta praktika artistikoen ugaritzearen ondorioz, 90. hamarkadan arte panorama zabaldu egin zen. Formatu hibridoak nagusitu ziren; material berrien agerpena eman zen Gema Intxaustiren obrak erakusten duenez; bideoa leku sendoa hartuz joan zen, maiz performatibitatearekin lotuta, Itziar Okarizen lanean bezala. Garai honetako emakume artista askoren lanak orain hasi dira museoetako bildumetan sartzen; hala ere, asko izan ziren praktika esperimentalak eta iragankorrak garaian, euren ezaugarriengatik bildumatzeko zailagoak, eta historiografiatik kanpo geratzeko arrisku handia dutenak.

Arteleku
Gipuzkoan, artistek topagune berezia izan zuten esperimentazioan murgiltzeko: Arteleku. Beste gauza askoren artean, Donostian kokatutako erakunde honek sorkuntza guneak, ikastaroak, elkarlanerako tailerrak eta jarduerak eskaintzen zizkien belaunaldi berriko artistei, eta eragina izan zuen hurrengo hamarkadako prestakuntza artistikoan. Gainera, emakume askorentzat feminismoarekiko topagunea izan zen, baita gainerako espazioetan beti ez dagoen irekiera mota bat eskaintzen zuen zentro abegitsua ere.

BAGARA.

Bideoa
Haizea Barcenillarekin eta Garazi Ansarekin egindako elkarrizketa bat jasotzen duen bideoa prestatu dugu erakusketaren sarreran jartzeko eta interneterako, proiektuaren gako nagusiak eta azalpenak biltzen dituena.

Audiogida
Museoaren app-an Baginen bagara ibilbidea gehitu dugu, bisitari bakoitzak bere gailua erabilita bisita audiogidaz lagunduta egiteko aukera izan dezan.
Testuak irakurri eta entzun egin daitezke, euskaraz eta gazteleraz, app-a dohainik jaitsita, Android eta iOSformatuetan eskuragarri.

Katalogoa
Erakusketarekin batera katalogoa argitaratuko du museoak, Haizea Barcenilla eta Garazi Ansa, Miren Vadillo eta Ane Lekuonaren testuekin.
220 orr. / 23 x 27 cm. / 20 €.

JARDUERAK

Lan prozesu honetan zehar, erakusketa zabaldu baino lehen ere beste hainbat jarduera egiten joan gara, nagusiki hitzaldiak. Horiek eta hemendik aurerrakoak museoaren webgunean aurki ditzake gaian interesa duenak.

Bisita Gidatuak

  • Bisita programatuak publiko orokorrarentzat:
    • Astearteetan: 10:30 CAS, 19:00 EUS
    • Larunbatetan: 10:30 EUS, 19:00 CAS
      • Bisita gidatuak doakoak dira, baina museoko sarrera eskuratu behar da.
      • Bisitarako lekua aurrez erreserbatu behar da webgunearen bidez.
  • Eskolentzat eta aisialdi taldeentzat, hitzordua hartuta.
  • Zeharkako begiradak
    • Doan, erreserbak webean
      • Haizea Barcenilla
        • Abenduak 16. 18:00 CAS
      • Garazi Ansa
        • Otsailak 3. 18:00 EUS
      • Danele Sarriugarte
        • Otsailak 10. 18:00 EUS
  • Bisita gidatuak Gordailura
  • "Baginen bagara: emakumeak artean"
    • Abenduak 10
    • 17:00 CAS / 18:15 EUS
  • "Izango gara: emakumeak, arte garaikidea, etorkizuna"
    • Abenduak 17
    • 17:00 CAS / 18:15 EUS

Hitzaldiak

Hitzaldi guztiak ekitaldi aretoan egingo dira, eta sarrera librea izango da lekuak bete arte.

  • "Ehungintza emakumeen sormen lanean", Alazne Porcel
    • Hileko obra. Ant.: STMLE. Lag.: STM
    • Abenduak 5, 12:00 EUS
  • "Las mujeres en la Historia del arte", María José Noain
    • Abenduak 9, 19:00 CAS (pres+streaming)
  • "Como la casa mía", Laura V. Carrascosa
    • Argazki-liburua
    • Abenduak 11. 12:00 CAS (pres+streaming)
  • "Mari Paz Jiménez, una pintora que indaga con su obra sobre la trascendencia y el ser humano", Mari Carmen Alonso Pimentel
    • Hileko obra. Ant.: STMLE. Lag.: STM
    • Urtarrilak 2, 12:00 CAS
  • "Modos de hacer: esculturas y escultoras", Elena Mendizabal
    • Urtarrilak 26, 19:00 CAS (pres+streaming)
  • "Baginen bagara: diskurtsoa (des)eraikitzen", Garazi Ansa, Haizea Barcenilla
    • Otsailak 9, 19:00 EUS (pres+streaming)
  • "Khamekaye", Paula Anta
    • Argazki-liburua
    • Otsailak 12. 12:00 CAS (pres+streaming)
  • "Hutsa eta burdinaren gorputza bilatzen. Eskultura, abstrakzioa eta generoa Euskal Herriko artearen historian", Ane Lekuona
    • Otsailak 15, 19:00 EUS (pres+streaming)
  • "Museos con gafas violetas", Marian López Fernández-Cao
    • Con Gafas violetas. Ciclo dirigido por Laura Freixas
    • Otsailak 22, 19:00 CAS (pres+streaming)
  • "El concurso 'Pintoras de Guipúzcoa"", Miren Vadillo
    • Martxoak 2, 19:00 CAS (pres+streaming)

Musika

Musika Garaikidearen XII. Zirkuitua

  • Tor[r]e
    • TRAMONTANA: Aurora Pajón (flauta), Alejandra Martín (biola), Mathilde Bernard (harpa)
    • Ant.: Musikagileak Elkartea. Lag.: STM
    • Abenduak 18
    • Eliza
  • Soinu instalazioa
    • 10:30 + 12:30 + 17:30
    • Doan, erreserbak webean
  • Kontzertua
    • 19:30
    • 3 € (sarrerak webean salgai)

Ikuskizunak

Performance

  • "Queridas viejas, la performance", María Gimeno
    • Otsailak 19. 19:00 CAS
    • Eliza. Sarrera librea, lekuak bete arte

Bertso Saioa

  • Bertsolariak: Miren Artetxe, Irati Majuelo.
  • Gai jartzailea: Maite Berriozabal
    • Martxoak 5. 19:00 EUS
    • Ekitaldi aretoa. Sarrera librea, lekuak bete arte

Zinea

  • Women Art Revolution, Lynn Hershmann Leeson, (USA, 2010), 83 min.
    • J.B. gaztelerazko azpitituluekin
    • Urtarrilak 12, 19:00
    • Ekitaldi aretoa. Sarrera librea, lekua bete arte.

Haur Eta Familientzako Jarduerak

Larunbatetan, 17:00 EUS

Tailerrak: "Baginen Bagara. Ikasi Eta Sortu"
5€ / familia

  • Sormen tailerrak
    • Azaroak 27. 6 - 12 urte
    • Urtarrilak 8. 5 - 8 urte
  • Idoia Telleria argazkilariaren eskutik
    • 6 - 12 urte
      • Narratiba berriak, Abenduak 18
      • Komunikazioa, Urtarrilak 15
      • Sentitu, Otsailak 19
      • Nire isla, Martxoak 5

Haurrentzako Zinema

Sarrera librea, lekua bete arte
Haurrei zuzendutako anmaziozko laburmetraia sortua. Animadebarekin elkarlanean.
Abenduak 11, + 5 urte

Eta Gainera

Urtarriletik aurrera erakusketa honekin lotutako beste bi proiektu berezi antolatu ditugu.
Alde batetik, Rosa Valverde artistaren kutxekin osatutako erakusketa bat zabalduko dugu Laborategian, ikerketa kasu gisa.

Bestetik, elizan, Elena Brockman egilearen Patio de un parador romano koadroa ikusgai jarriko dugu, zaharberritu ostean eta Thyssen-Bornemisza Museora erakusketa batera bidaiatu baino lehen. Koadro hau Museo del Prado-ren gordailua da, San Telmon 1901. urtetik dagoena.

Ordutegia:

  • Asteartetik igandera 10:00 - 20:00
  • Abenduak 21, 24 eta 31, 10:00 a 14:00
  • Abenduak 25 eta urtarrilak 1, itxita

Sarrera: 6 € (murriztua: 3€)
Astearteetan: doan

"Baginen bagara" erakusketaren kartela
Txikiweb